(DE)Polarisatie

Waarom geloven mensen misleidende informatie? Hoe drijven valse verhalen ons uit elkaar? En wat doe je als jeugdwerker wanneer een verdachte video je groep verdeelt?

In dit sofagesprek van (DE)Polarisatie praten we met Jan Jagers, journalist bij Knack en directeur en medeoprichter van deCheckers. Hij legt uit waarom niemand immuun is voor desinformatie, hijzelf ook niet, hoe emoties en algoritmes de verspreiding aanjagen en waarom feiten alleen niet volstaan.

Zijn rode draad: neem even afstand, blijf nieuwsgierig en durf je eigen overtuigingen in vraag te stellen. Kritisch zijn, zonder cynisch te worden.

Van Knack naar deCheckers

Een aanleiding voor deCheckers was corona. “Voordien hadden we in Vlaanderen, in vergelijking met andere landen, niet zo’n groot probleem met desinformatie. In die periode zijn ook bij ons de dijken echt gebroken.”

Factchecks bestonden al: korte onderzoeken naar beweringen die rondgaan en vaak niet kloppen. Het probleem was hun bereik. Desinformatie gaat snel viraal, terwijl een factcheck pas verschijnt wanneer een claim op de radar van een redactie komt, en lang niet zoveel mensen bereikt.

Daarom brengt deCheckers de factchecks van Vlaamse en Nederlandstalige media samen op één plek. Wie ze zoekt, heeft dan “maar één website en geen 37 sites om naartoe te gaan om de laatste debunk te zien”. Van daaruit kunnen mensen factchecks ook gebruiken en delen. deCheckers heeft zelf geen factcheckredactie, maar werkt met een netwerk van factcheckers uit Vlaanderen en Nederland.

Mis- of desinformatie: uiteindelijk telt het resultaat

Fake news, misinformatie, desinformatie, propaganda: de termen lopen vaak door elkaar. Voor Jagers is het belangrijkste niet de terminologie, maar dat je een ‘bullshit-detector’ ontwikkelt: een buikgevoel dat zegt “dit is onzin” of “hier moet ik even mee oppassen”.

Het onderscheid tussen mis- en desinformatie is wel nuttig. Beide gaan over onjuiste informatie. Desinformatie wordt doelbewust gemaakt en verspreid, misinformatie wordt onbewust verspreid.

Hij illustreert dat met een verhaal uit de coronaperiode: Bill Gates zou chips in vaccins hebben verstopt om de wereldbevolking onder controle te krijgen. “Stel dat ik dat verhaal maak en online zet, dan ben ik een desinformant. Stel dat mijn spreekwoordelijke tante het gelooft en deelt om haar familie en vrienden te beschermen, dan verspreidt zij misinformatie.”

Maar het eindresultaat is hetzelfde: het verhaal wordt verder verspreid. “Het inhoudelijke onderscheid is relevant, maar tegelijk is het nog veel belangrijker dat het er eigenlijk niet toe doet.”

Niemand is immuun, ook factcheckers niet

1. Hoogmoed. Onderzoek van de Arteveldehogeschool toont dat jongeren AI-beelden beter herkennen dan mensen van zijn generatie en ouder, wellicht omdat ze meer tijd op sociale media doorbrengen. Goed nieuws, maar het kan doorslaan: wie denkt “ik ken dat wel”, wordt te zelfzeker en gelooft alsnog dingen die bedoeld zijn om je op het verkeerde spoor te zetten.
2. Een gebrek aan nieuwsgierigheid. “Daar wil ik echt op drukken.” Een houding van gezonde nieuwsgierigheid en openheid voor wat niet jouw opinie is, noemt hij een basishouding die ons kan helpen.
3. Cognitieve dissonantie. “Mensen zijn lui van aard, zo is ons brein gewired.” Informatie binnenkrijgen die schuurt met wat je denkt, kost meer moeite dan je omringen met wat je al gelooft. Dat laatste gaat vanzelf. Daar moet je je goed bewust van zijn.

Hoe desinformatie je emotioneel pakt

Journalisten werken binnen een ethisch kader, met een code en normen. Desinformanten niet. “Die hebben maar één doel: dat verhaal zo snel en zo makkelijk mogelijk doen geloven.”

Het grote geheim? Je emotioneel raken waar je kwetsbaar bent, zodat je niet nadenkt maar vanuit je emotie handelt: iets delen, iets liken.

Daarnaast is er microtargeting. De technologie is vandaag veel beter in staat om je precies die verhalen te tonen waar jij vatbaar voor bent. “Stel, ik ben ziek en ik google naar oplossingen. Dan krijg ik middeltjes van kwakzalvers in mijn feed, en jij niet, omdat jij die datapunten niet hebt weggegeven.”

Desinformatie als wig in de samenleving

Kan misleidende informatie mensen echt uit elkaar drijven? “Het antwoord is helaas eensluidend ja. Dat is exact een van de redenen waarom desinformatie bestaat.”

Jagers ziet het als onderdeel van een hybride oorlog. “We zijn op een bepaalde manier in oorlog zonder dat we het zelf weten.” We worden bestookt met foute informatie die bedoeld is om het democratische weefsel en de verbinding tussen ons stuk te maken.

Sociale media zijn geen spiegel van de samenleving. Wat heel zichtbaar is in je tijdlijn, is misschien veel minder zichtbaar als je honderd mensen op de markt zou aanspreken. Wat je online ziet, wordt mee gestuurd door algoritmes, de inzet van bots en de technologische infrastructuur van de platformen.

Algoritmes: je kunt ze aanjagen of afremmen

Dat algoritmes een heel grote rol spelen in de verspreiding van desinformatie, staat vast. Welke rol precies, weten we niet. Sociale mediabedrijven zijn “niet happig, om niet te zeggen weigerachtig” om in hun black box te laten kijken. Dat transparant krijgen is een van de strijdpunten van factcheckers.

Wat we wel weten: hoe sneller en vaker mensen reageren op een bericht, hoe meer engagement en comments het krijgt, hoe sterker het algoritme het oppikt en versterkt. Daarachter zit een businessmodel. “Het doel van een bedrijf is winst maken, daar is op zich niks mis mee.” Maar wie zegt de wereld op een goede manier te willen veranderen, heeft volgens Jagers nog wat werk.

We spelen zelf ook een rol. Lang naar iets kijken of er kwaad op reageren, jaagt het algoritme aan. Je kunt ook een remmende rol spelen:

1. Deel geen aantoonbare onzin.
2. Stel vragen in de comments. Een simpele reactie als “klopt dit wel?” of “dit is AI”, met een linkje naar uitleg, zet anderen met dezelfde vraag ook aan het denken.

Kritisch, maar niet cynisch: wie vertrouw je?

Jagers vertrekt van een principe: “Het is niet aan mij of aan ons om te zeggen welke bronnen mensen moeten vertrouwen. Dat moet je voor jezelf uitmaken.” Wel wordt het steeds belangrijker om je af te vragen waar je je nieuws haalt, en waarom daar en niet ergens anders.

Hij breekt een lans voor professionele journalistiek. De meeste journalisten checken, dubbelchecken en tripelchecken elke dag. Ze werken binnen een deontologisch kader: nooit iets brengen op basis van één bron, wederhoor vragen. Wie zich daar niet aan houdt, krijgt het aan de stok met de baas en kan voor de Raad voor de Journalistiek moeten verschijnen. Influencers, fake-newswebsites en desinformanten hebben zo’n kader niet.

Dat betekent niet dat journalisten geen fouten maken. Ze willen ook snel berichten, en daar zit een spanning op. Jagers vindt dat redacties transparanter moeten zijn over hun fouten: uitleggen wat er fout liep en hoe, en de rechtzetting verspreiden via dezelfde kanalen als het foute bericht. Professionele journalistiek is als vierde macht waardevol voor een goed werkende democratie. Wie kan betalen voor nieuws, nodigt hij uit om dat te doen, want de sector staat financieel onder druk.

En omring je met diverse bronnen. “Als je altijd klok A hoort luiden, blijf je niet scherp, stomp je een beetje af en raak je in een tunnelvisie.” Volg dus ook B en C, zelfs als je het daar in principe niet mee eens bent.

Een tip: zet verschillende nieuwsapps op je telefoon en haal je nieuws daar. Uit hetzelfde Artevelde-onderzoek bleek namelijk dat sommige mensen zelfs TikToks van traditionele media wantrouwen, gewoon omdat ze op TikTok staan. Jagers ziet ook een mogelijke keerzijde aan de vloed van AI en fake: mensen gaan misschien beseffen dat ze voor feiten en analyse naar professioneel nieuws moeten, en dat sociale media vooral entertainment zijn.

De HALT-methode: vier stappen voor je deelt

Professionele factcheckers werken met hetzelfde letterwoord dat elke burger kan gebruiken: HALT. Zie je iets op sociale media, sta dan stil bij deze vier stappen voor je liket of deelt.

1. H – Hold. De allerbelangrijkste stap. “Daar gebeurt de magie om aan de bullshit te ontsnappen.” Krijg je beelden van een betoging, een protest of een oorlog die je raken, dan heb je “de tegenwoordigheid van gevoel” nodig, “en ik beklemtoon: gevoel, niet van geest”. Voel eerst dat die beelden iets met je doen en dat je ergens toe aangezet wordt. Zet een stap terug en vraag je af of je dit kunt delen.
2. A – Analyseer de bron. Wie heeft het gedeeld, waar komt het vandaan, is dat betrouwbaar? Deelt je huisarts iets over een vaccin, dan is dat een betrouwbare bron. Deelt je tante iets over Bill Gates en vaccins, terwijl ze niets met geneeskunde te maken heeft, dan minder.
3. L – Lokaliseer andere berichtgeving. Zoek het op. Brengen andere betrouwbare media hetzelfde, dan kun je er negen op tien zeker van zijn dat het klopt.
4. T – Traceer de oorspronkelijke bron. Nog altijd niet zeker? Probeer te achterhalen waar het bericht oorspronkelijk vandaan komt. Een handige techniek is reverse image search: je kunt niet alleen met tekst googelen, maar ook met een beeld. Neem een screenshot van een verdachte video en zoek ermee in Google Lens. Zo zie je of hetzelfde beeld elders gedeeld is en kun je beter inschatten of de video betrouwbaar is.

Twijfel je? Stuur het door naar deCheckers

AI-video’s worden steeds makkelijker te maken, dus we gaan er steeds meer zien. Kom je als jeugdwerker of leerkracht een verdachte video of een verdacht bericht tegen, dan kun je dat naar deCheckers sturen. deCheckers onderzoekt het niet zelf, maar stuurt het door naar alle Vlaamse en Nederlandse factcheckers in zijn netwerk. Zij beslissen zelf of ze ermee aan de slag gaan.

Komt er nieuws, dan hoor je het terug. “Dan heb jij niet alleen een antwoord op je vraag, maar heb je ook andere mensen geholpen. Jij gaat niet de enige zijn die zich die vraag heeft gesteld.”

Niet elk bericht wordt gefactcheckt. Factcheckers kijken in essentie naar twee criteria:

• Verspreiding: hoeveel mensen zijn met de bewering in contact gekomen?
• Maatschappelijke schade: wat zijn de gevolgen als mensen het geloven? Denk aan schade voor de gezondheid, maar ook aan polarisatie.

Een video van konijntjes die op een trampoline springen? “Iedereen voelt in zijn buik dat daar iets niet klopt, en de maatschappelijke schade als je het zou geloven, valt nogal mee.” De claim dat je tegen corona bleekwater moet drinken, is een ander verhaal: “Als één iemand dat doet, staat er een mensenleven op het spel.”

ChatGPT als factchecker? Ja en nee

Jagers was betrokken bij FactRank, een AI-tool die helpt bepalen welke uitspraken interessant zijn om te controleren. Kunnen burgers AI ook zelf inzetten om te factchecken? “Het antwoord is ja en nee.”

Maar taalmodellen hallucineren: ze kunnen “met heel veel zelfvertrouwen foute informatie oplepelen”. We hebben dus een nieuwe vorm van gezond verstand nodig om aan te voelen welk hulpmiddel we wanneer gebruiken.

• Een IT-vraag? Daar krijg je vaak een fantastisch bruikbaar antwoord.
• Een feitelijke vraag over het nieuws? Ga naar nieuwssites of factcheckwebsites. Voor recente feitelijke informatie zijn chatbots minder goed geschikt.
• Een vraag over je fysieke of mentale gezondheid? “Dan is er maar één goede eerste bron: je huisarts.”

Als een video je jeugdgroep verdeelt

Stel: tijdens een activiteit deelt een jongere een video. Er ontstaat meteen discussie, maar niemand weet of de informatie klopt. Ga je het gesprek aan of leid je de aandacht af?

“Ik denk dat je dat op dat moment niet uit de weg moet gaan.” Als jeugdwerker of leerkracht ben je volgens Jagers normaal goed beslagen om eerst de gemoederen te bedaren.

Verontwaardiging is daarbij geen vijand. “Ik vind verontwaardiging een fantastische emotie. Daar zit heel veel power en energie in.” De vraag is wat je met die energie doet. “Als we verontwaardiging alleen gebruiken om ruzie te maken en ons gelijk te halen over iets waarvan we nog niet weten of het klopt, dan zijn we verkeerd bezig.”

De eerste stap is dus een stap achteruit. Laat ons eerst eens kijken of dit klopt:

• Wat zie je, en waar komt de video vandaan?
• Wie heeft hem verspreid?
• Wat zeggen de comments? Daar vind je vaak al tips die doen vermoeden dat je beter even oplet.

Pas daarna komt de discussie. Is de video echt en toont hij bijvoorbeeld de protesten in Parijs of Brussel, dan kun je nog altijd van mening verschillen. Waarom komen die mensen op straat? Hebben ze gelijk? Vinden we dat ze daarvoor ruiten mogen inslaan? “Maar dan spreken we op basis van feiten, en dan kunnen we een gefundeerd meningsverschil hebben dat zinvol is.”

Feiten checken is dus geen manier om meningsverschillen weg te werken, maar de basis om ze zinvol te voeren.

Feiten alleen volstaan niet

Desinformatie bestrijden doe je volgens Jagers niet met feiten alleen. “Je hebt die feiten nodig, maar je hebt vooral een kalme setting nodig.” Een setting waarin mensen een stapje achteruit durven te zetten, naar elkaar kunnen luisteren en hun eigen opvattingen in vraag durven te stellen. Alles wat daartoe bijdraagt, is stap één. En vooral: wil niet te veel overtuigen.

Preventief: train je bullshit-detector

Je hoeft niet te wachten tot er een video circuleert. deCheckers ontwikkelde laagdrempelig materiaal om vertrouwd te raken met de technieken die gebruikt worden om je te misleiden.

• De WhatsApp-challenge. Via een link op de website van deCheckers kom je in contact met Checkie, hun WhatsApp-chatbot. Daar doe je vier challenges die elk focussen op een ander stukje van desinformatie en wat je ertegen kunt doen. Een ervan gaat over algoritmes en hoe je vermijdt dat je in een tunnel belandt. Jagers’ tip: volg bronnen uit verschillende politieke hoeken. Dan serveert je algoritme je ook een diverser wereld- en mensbeeld dan wanneer je alleen accounts uit de rechtse of de linkse hoek volgt, en kom je niet in een konijnenhol terecht.
• Mens of machine. Je krijgt een beeld of een mop te zien en moet raden: is dit gemaakt door een menselijke fotograaf of door AI? Is dit een echte mop of een die een chatbot verzon?
• Een vorming. Je kunt deCheckers ook uitnodigen om te vertellen hoe desinformatie in elkaar zit, hoe het werkt en hoe je je ertegen wapent.
• HALT aan de muur. deCheckers gaat affiches van de HALT-methode maken. “Hang het op, leg het uit.”

Weerbaarheid begint dichtbij

Desinformatie is volgens Jagers niet iets wat je kunt afschuiven: “Het beleid heeft zijn werk te doen, journalisten hebben hun werk te doen, maar uiteindelijk is het iets wat we ook voor onszelf en onze naasten gaan moeten doen.”

Daar hoort nog een argument bij. Onderzoek toont dat mensen bij twijfel vooral vertrouwen op mensen of instanties die ze kennen. “Als ik niet weet hoe het zit en ik vertrouw mijn vader, dan ga ik bij hem te rade.” Vertrouwde personen zijn dus een van de belangrijkste wegen naar juiste informatie.

Daarom moeten we hier volgens hem “van onderuit met z’n allen” mee aan de slag. Zo kunnen we als samenleving weerbaar worden tegen aanvallen van binnenuit en van buitenaf, door andere naties of door criminelen.

Voor jeugdwerkers en leerkrachten, die voor veel jongeren zo’n vertrouwd persoon zijn, is dat een belangrijk aanknopingspunt.

Drie adviezen tot slot

1. Wees kritisch, maar gooi het kind niet met het badwater weg. Wees kritisch voor journalisten en voor alles wat je gelooft, maar je kunt wel degelijk nog feitelijke informatie vertrouwen. “We mogen niet in een soort cynisme belanden waarbij we ons er niets meer van aantrekken, vanuit het idee dat we het toch niet meer kunnen weten. Dat is niet zo.” Durf te vertrouwen op mensen die professioneel hun best doen om feitelijke informatie voor ons uit te vlooien.
2. Hou de accounts van deCheckers in het oog.
3. Blijf nieuwsgierig. Stel je eigen overtuigingen in vraag. Waarom geloof ik dit? Waarom vertrouw ik die bron? Sta open voor anderen en probeer ook te begrijpen waar je het niet mee eens bent, zodat je je eigen denkbeelden kunt bijstellen.

Hij sluit af met een denkoefening. Neem een thema waarover je een sterke mening hebt, zoals werklozen of het gevangeniswezen, en vraag je af:

Welke nieuwe feitelijke informatie zou mijn mening hierover doen veranderen?